Улсын бүртгэлийн архивын үүсэл хөгжил

Иргэний баримтын архив

БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн 1950 оны 8 дугаар сарын 22- ны өдрийн 90 дүгээр зарлигаар “БНМАУ-ын иргэний гэр бүлийн байдал, асрамж тэтгэмжийн хууль”-ийг баталснаар 1951 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр дээр болон хилийн чанадад Элчин сайдын яам болон Консулын газрууд нь өөрийн орны иргэдийн гэрлэх, төрөх, хүүхэд үрчлэх, гэрлэлтээ салгах, нас барах үйл явцыг бүртгэж гэрчилгээ олгож байхаар хуульчилсан. Уг хууль гарсан нь тухайн үеийн нийгмийн гэр бүлийн харилцааг хуулиар хамгаалж, боловсронгуй болгох, хүн амын эрүүл мэндийг сайжруулан дээшлүүлж, хүн амын ердийн өсөлт, бууралтыг тодорхойлон түүнд чиглэсэн арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн бодлого байсан. Энэ хуулийг хэрэгжүүлэхээр ”Иргэний гэр бүлийн байдлыг бүртгэх байгууллагыг байгуулах тухай” БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1950 оны 12 дугаар сарын 8-ны өдрийн 286 дугаар тогтоол гарч, 1951 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс эхлэн Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр иргэний гэр бүлийн байдлын бүртгэлийг хөтлөн явуулах, аймгуудын төв болон хотуудад иргэний гэр бүлийн байдлыг бүртгэх товчоодыг байгуулан, иргэний гэр бүлийн байдлыг бүртгэх ажлыг товчоодын эрхлэгч нар, сумдад сумын нарийн бичгийн дарга, нарийн бичгийн даргагүй сумдад сумын дарга нар эрхлэн хариуцаж байхаар зааснаас гадна улсын хэмжээнд бүртгэлийн ажлыг нэгтгэн удирдан зохион байгуулж байх Дотоод явдлын яамны дэргэд Иргэний гэр бүлийн байдлыг бүртгэх хэлтсийг 5 орон тоотойгоор зохион байгуулж, нэг орон тооны байцаагч нь архив тоо бүртгэлийн ажлыг эрхлэн хариуцаж байхаар зохион байгуулснаар Иргэний гэр бүлийн байдлын бүртгэлийн архивын эх үндэс нь тавигдсан юм. Нийгмийн хөгжлийн дагуу иргэний гэр бүлийн байдлын бүртгэлийн алба нь 1951-1967 онд Дотоод явдлын яам, Цэрэг нийгмийн аюулаас хамгаалах яам, Улсын цагдан сэргийлэх газар, 1968-1977 онд Статистикийн төв газар, 1977-1987 онд Шүүх яамны Гэр бүл нотариатын хэлтэс, 1987-1990 онд Улсын цагдан сэргийлэх ерөнхий газрын харьяанд, 1990-2002 онд Иргэний бүртгэл, мэдээллийн улсын төвийн “Иргэний баримтын төв архив”, 2002-2008 онд “Иргэний бүртгэл, мэдээллийн улсын төвийн дэргэдэх архив”-ын зохион байгуулалттайгаар ажиллаж байсан.
Иргэний бүртгэл, мэдээллийн байгууллагын бичиг баримтын нэгдсэн санд “архив” гэсэн нэр томьёо нь иргэний паспортын “дүрэм”, “заавар” 1960 онд гарахаас өмнө “адресийн товчоо”, “хаягийн товчоо” “хаягийн сан” гэж нэрлэгдэж байжээ. 1976 оны 9 дүгээр сарын 21-нд НАХЯ-ны Сайдын 887 дугаар тушаалаар Улсын Цагдан Сэргийлэх Ерөнхий газрын паспортын хэлтсийг байгуулсан нь өнөөдрийн Иргэний баримтын төв архивын нэгэн томоохон хадгаламжийн нэгж «хаягийн сан»-г бий болгосон үйл явдал байлаа. БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1987 оны 122, 304 дүгээр тогтоолоор Улсын цагдан сэргийлэх ерөнхий газрын паспортын хэлтсийн хаягийн сан, Шүүх яамны Иргэний гэр бүлийн байдлын төв архив, Статистикийн төв газрын Хүн амын регистрийн товчоог нэгтгэж “Иргэний баримтын төв архив“ байгуулагдсан түүхтэй. “Иргэний баримт бичгийн архивын талаар авах арга хэмжээний тухай” Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яамны сайдын 1987 оны 7 дугаар сарын 31- ний өдрийн А/50, Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яамны 1 дүгээр орлогч сайд Улсын цагдан сэргийлэх ерөнхий газрын даргын 1988 оны 10 дугаар сарын 10-ны өдрийн А/9 дүгээр тушаалаар аймаг, хотын “иргэний баримт бичгийн архивын заавар”-ыг шинэчилжээ.
Шинэчлэлтийн гол агуулга нь Монгол Улсын бүх иргэнийг паспортжуулж, иргэдэд регистрийн дугаар олгосны дараа гарсан учир регистрийн дугаар олгоход хөтөлсөн ХААТР-1 “а” “б” маягтад орсон тэмдэглэл, овог нэр, нас өөрчилсөн, дахин тогтоолгосон, хүүхэд төрсөн, үрчилсэн, гэр бүл болсон, цуцалсныг болон ажил, мэргэжил, боловсрол, гэрийн хаягийг тодорхой бүртгэж байхаар зааснаараа өмнөх заавруудаас онцлогтой байсан юм. “Заавар”-т аймаг, хотын архив нь аймаг, хотын цагдан сэргийлэх хэлтсийн паспортын албанд төвлөрч, үйл ажиллагаандаа БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1984 оны 71 дүгээр тогтоолоор баталсан “БНМАУ-ын гэр бүлийн байдлыг бүртгэх “заавар”, аймаг, хотын боловсролын газар, хэлтсээс ХААТР 31-33, төлөвлөгөө, эдийн засгийн хорооноос ХААТР 41-43, хэсгийн төлөөлөгч ХААТР 21-28, сэргийлэх хэлтэс, ангийн паспортын байцаагч, бүртгэгч ХААТР 25, 28-ыг хүлээн авч шийдвэрлэн нэгтгэхээс гадна архив, хаяг-лавлагааны ажлын үндсэн үүргийг гүйцэтгэдэг байжээ. 1978-1981 онд 16 насанд хүрсэн бүх иргэдэд иргэний паспорт олгохдоо 1950 оноос өмнө төрсний болон гэр бүлийн баталгааг бүртгэсэн баримт байхгүй байсан тул өөрсдийн хэлснээр нь 1960-аад оноос эхэлж хагас, дутуу олгосон хуучин иргэний үнэмлэхийг үндэслэж байсан тул иргэдийн төрсөн газар, овог, нэр, нас, ам бүлийн байдал зөрж бүртгэхэд нэлээд бэрхшээл учирдаг байсан юм. Түүнчлэн иргэдэд иргэний паспорт, регистрийн дугаар олгосноор аймаг, хотын паспортын албаны хаягийн сан, товчоодын ажлын ачаалал ихэсч, ялангуяа 1992 оноос “Е” серийн үндэсний энгийн гадаад паспорт олгоход регистрийг шалган засаад аймаг, хоттой утсаар ярих, шилжин явагсдын “ХААТР” маягтыг ялган байрлуулах, хууль хяналтын байгууллага, иргэдэд хаяг лавлагаа өгөх зэрэг ажиллагаа, гараар хийгддэг байсан тул их хүндрэлтэй байв. Харин 1996 оноос иргэний бүртгэл, мэдээллийн албанд цахим тоног төхөөрөмж, компьютерийн систем нэвтрүүлсэнээр ажилтнуудын хөдөлмөрийн бүтээмж, хөнгөн шуурхай байдал дээшилж, техник хэрэгсэл нэвтэрч эхэлсэн үе байлаа.

Эд хөрөнгийн эрхийн бүртгэлийн архив

1997 оны 1 дүгээр сарын 9-ний өдөр «Үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийн тухай» хуулийг хэрэгжүүлэх зорилгоор Монгол Улсын Засгийн газрын 1997 оны 42 дугаар тогтоолоор Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг- Үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийн газрыг байгуулсан. Энэхүү газрын Тамгын хэлтсийн харьяанд архивын эрхлэгч, 2 архивчийн орон тоотойгоор байгуулагдаж үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн юм. Үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийн тухай хууль нь “Эд хөрөнгө өмчлөх эрх, түүнтэй холбоотой эд хөрөнгийн бусад эрхийн улсын бүртгэлийн тухай” хууль болон шинэчлэгдэн 2003 оны 6 дугаар 19-ны өдөр батлагдсан байна. Энэ үеэс Эд хөрөнгийн эрхийн бүртгэлийн газарт Архив, мэдээллийн сангийн хэлтсийн зохион байгуулалттайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Тухайн үед Эд хөрөнгийн бүртгэлийн архив нь хэлтсийн дарга, ахлах мэргэжилтэн, архивын эрхлэгч, 5 мэргэжилтэн, 22 архивчтай үйл ажиллагаагаа явуулж байсан юм.

Хуулийн этгээдийн бүртгэлийн архив

Монгол Улсын сангийн сайдын 1996 оны 389 дугаар тушаалаар Улсын татварын ерөнхий газрын харьяанд Улсын бүртгэлийн албыг татварын албаны орон тоонд багтаан байгуулж 1997 оны 1 сарын 1-ны өдрөөс эхлэн ажиллуулж эхэлсэн.
Хуулийн этгээдийн бүртгэлийн газар нь Үндэсний татварын ерөнхий газрын дэргэдэх /хуучнаар/ Улсын бүртгэлийн алба нэртэйгээр ажиллаж байсан бөгөөд тухайн үед хуулийн этгээдийн хувийн хэрэг нь дүүрэг хариуцсан татварын байцаагч нар дээр тус тус хадгалагдаж байсан юм. 2005 оны 4 сард Улсын бүртгэлийн алба нь нэг цэгийн үйлчилгээнд шилжсэнээр аж ахуйн нэгжийн улсын бүртгэлийн хувийн хэрэг, материалыг нууцын журмаар хадгалах, баяжилт хөдөлгөөнийг тогтмол хийх, лавлагаанд ашиглаж байх шаардлагын дагуу татварын байцаагч нар дээр хадгалагдаж байсан хуулийн этгээдийн хувийн хэргийг нэгтгэн төвлөрүүлж тэдгээрийг хадгалж, хамгаалах үндсэн чиг үүрэг бүхий «Хуулийн этгээдийн бүртгэлийн архив»-ыг 1 орон тоотойгоор үүсгэн байгуулж архивчаар Л.Чагнаадорж ажиллаж эхэлсэн байна.

ХАРИЛЦАХ

Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг - Оюуны өмч, улсын бүртгэлийн ерөнхий газар 14171 Улаанбаатар хот, Сүхбаатар дүүрэг, Цагдаагийн гудамж
Ажлын цаг : Даваа - Баасан гариг, 8.30 - 17.30 цаг
Бямба, Ням амарна.
Утас : 1800-1890, 320502 /энгийн утасны тарифаар/
И-мэйл хаяг : contact@burtgel.gov.mn
Вэб сайт : http://burtgel.gov.mn

Хайлт